Niedobór żelaza i niska ferrytyna – objawy, diagnostyka i dieta. Kompletny przewodnik.

Żelazo to niezbędny składnik odżywczy, wchodzący w skład hemoglobiny oraz mioglobiny, a jego rola wykracza daleko poza udział w transporcie tlenu – ponieważ to właśnie pula tkankowa i enzymatyczna determinuje efektywność wielu procesów zachodzących w organizmie m.in. wytwarzania ATP w mitochondriach (głównego nośnika energii, stanowiącego paliwo dla każdej komórki).

Ryzyko rozwoju niedoboru żelaza istnieje w sytuacji, gdy ilość żelaza dostarczanego jest niespółmierna do zapotrzebowania organizmu. Może to wynikać ze zbyt niskiej podaży wraz z dietą, nieświadomego ograniczania jego biodostępności, upośledzonego wchłaniania i/lub nadmiernej utraty. We wczesnych stadiach niedoboru, stopniowo wyczerpującym się zapasom żelaza towarzyszy spadek stężenia ferrytyny – często bez zmian wskaźników czerwonokrwinkowych.

Jakie są objawy niedoboru żelaza?

• Cienkie, łamliwe i wypadające włosy
• Blade i kruche paznokcie
• Ciągłe zmęczenie, osłabienie i senność w ciągu dnia
• Blada, szorstka i sucha skóra
• Zajady – pęknięcia kącików ust oraz problemy z gojeniem się ran
• Mgła mózgowa, rozkojarzenie, drażliwość, zawroty głowy

Co ciekawe – niedostateczne spożycie żelaza i jego obniżony poziom może również zwiększać ryzyko występowania depresji oraz zaburzeń lękowych.

Sportowcy wytrzymałościowi, skupcie się – wyczerpanie zasobów żelaza prowadzi do upośledzenia fosforylacji oksydacyjnej, zmuszając komórki mięśniowe do przejścia na metabolizm beztlenowy, co skutkuje obniżeniem progu mleczanowego (punktu, w którym produkcja mleczanu przewyższa zdolność organizmu do jego utylizacji), nawet pomimo prawidłowego poziomu hemoglobiny. W skrócie – kiedy żelaza jest zbyt mało, upośledzone zostają procesy tlenowe. Efekt? Szybciej się męczysz i masz pogorszoną wydolność mimo wyników morfologii mieszczących się w normach.

Z tego też względu oczekiwanie na spadek stężenia hemoglobiny to olbrzymi błąd, który przypłacić możemy zdrowiem i złym samopoczuciem, ponieważ objawy niedoboru żelaza obserwowane są jeszcze przed rozwojem anemii. Lepiej zapobiegać niż leczyć.

Termin „anemia” oznacza niedokrwistość, czyli stan, w krórym spada stężenie hemoglobiny, a niekiedy również erytrocytów oraz obserwuje się charakterystyczne zmiany w morfologii. Anemię diagnozuje się przy spadku stężenia hemoglobiny, przy czym wyróżnia się jej 3 stopnie:

• łagodna: <12 g/dl u kobiet (poza ciążą), <13 g/dl u mężczyzn,
• umiarkowana: <11 g/dl,
• ciężka: <8 g/dl.

Jednak sama morfologia to za mało, ponieważ kluczowym parametrem jest wspomniana wcześniej ferrytyna, czyli białko magazynujące żelazo. Jednak ta może również sztucznie wzrastać – jest białkiem ostrej fazy, czyli jej poziom rośnie w stanach zapalnych, czy infekcjach, maskując realny niedobór.

Z tego też względu, w przypadku występowania stanu zapalnego, niedobór żelaza stwierdza się dopiero przy stężeniu ferrytyny <100ng/ml. Warto wówczas rozszerzyć diagnostykę o wartość wysycenia transferyny żelazem (TSAT(%) = żelazo/transferryna × 100), gdzie świadczyć o niedoborze żelaza będzie TSAT o wartości <20%.

Morfologia krwi obwodowej stanowi jednak pierwszy krok, jaki powinno się postawić w diagnostyce niedokrwistości (z uwagi na fakt, że nie każda niedokrwistość ma swą przyczynę w niedoborze żelaza – jednak w tym artykule piszę właśnie o nim, dlatego na samej morfologii nie kończę), a zaraz za nią oznaczenie stężenia ferrytyny.

Do zróżnicowania przyczyn niedokrwistości zaleca się również oznaczenie

• Stężenia żelaza w surowicy
• Wartości wysycenia transferyny żelazem (TSAT)
• Całkowitej zdolność wiązania żelaza (TIBC)
• Z badań dodatkowych zaleca się oznaczenie stężenia witaminy B12 i kwasu foliowego w surowicy oraz CRP.

Poniżej, tabela przedstawiająca zestawienie parametrów stosowanych w diagnostyce niedoboru żelaza z podziałem na stopień utajony i jawny z niedokrwistością:

Niedobór żelaza rzadko pojawia się bez konkretnego powodu. U osób niebędących wyczynowymi sportowcami, wśród najczęstszych przyczyn wspomnianego stanu wymienia się

• utratę krwi (w tym obfite miesiączki)
• upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego,
• zbyt małą podaż żelaza w diecie,
• rzadziej: uwarunkowaną genetycznie niedokrwistość z niedoboru żelaza oporną na leczenie.

Jak widzisz, wszystko sprowadza się do niedostatecznej podaży, która to wynikać może zarówno ze zwiększonego zapotrzebowania spowodowanego utratą krwi np. podczas miesiączki, jak i aktywności fizycznej, bądź upośledzonego wchłaniania lub zbyt niskiego spożycia żelaza wraz z dietą.

Inne, mniej popularne powody

• Infekcja helicobacter pylori – podnosi pH soku żołądkowego (czyniąc go mniej kwaśnym), co utrudnia redukcję żelaza Fe3+ do wchłanialnej formy Fe2+ oraz aktywnie konkuruje z gospodarzem o żelazo.
• Otyłość i znaczenie hepcydyny – w chorobie otyłościowej organizm znajduje się w stanie chronicznego stanu zapalnego o niskim stopniu nasilenia, to stymuluje produkcję hepcydyny, która ogranicza wchłanianie żelaza.
• Straty żelaza w sporcie – mikrourazy, hemoliza, pot(co ciekawe, u sportowców często spotykamy zjawisko anemii sportowej (w wyniku rozrzedzenia krwi). Wynika ona ze wzrostu objętości osocza w odpowiedzi na trening, czego efektem jest spadek stężenia hemoglobiny i hematokrytu, przy czym ferrytyna i MCV są w normie)
• Do obniżenia wchłaniania żelaza może również dochodzić w przebiegu celiakii -zanik kosmków jelitowych w dwunastnicy uniemożliwia jego wchłanianie, dlatego badania ukierunkowane na diagnostykę celiakii powinny być standardem przy nawracającej anemii
• Stan po operacji bariatrycznej – w wyniku zmniejszonego spożycia (przez małą objętość posiłków i selektywność pokarmową), zmniejszonego wydzielania kwasu żołądkowego lub ograniczonego wchłaniania zależnego od rodzaju operacji np. w przypadku gastric bypass.
• Dieta wegańska – przyswajalność żelaza z diet ograniczających produkty odzwierzęce jest znacznie niższa niż z diety konwencjonalnej. Stąd u osób stosujących diety wegańskie lub wegetariańskie zaleca się zwiększenie spożycia żelaza wraz z dietą o 50-80% w stosunku do RDA.

Jak widzisz, ziarnko do ziarnka, obfite miesiączki do diety ubogiej w żelazo, do tego kawa, herbata, skyr i zbierze się.. A o co chodzi z herbatą i skyrami? O tym niżej.

Zapotrzebowanie na żelazo różni się zależnie od płci, wieku, stanu fizjologicznego oraz aktywności. Przykładowo, u kobiet wynosi ~2mg/dzień, jednak w okresie ciąży wzrasta zależnie od trymestru ze względu na konieczność pokrycia potrzeb tkanek płodu, łożyska i zwiększającej się masy hemoglobiny (o 1–2,5mg w I trymestrze i o 6,5mg/dzień w III trymestrze).

Zalecenia dotyczące rekomendowanego dziennego spożycia (RDA) żelaza znacząco różnią się od realnego zapotrzebowania, jednak wartości 18mg dla kobiet i 10mg dla mężczyzn nie wzięły się z kosmosu, ale opierają się na jego niskiej biodostępności.

Dostarczając z dietą 1mg i biorąc pod uwagę jego średnią biodostępność wynoszącą ~10%, wchłonięte zostanie jedynie 0,1mg. Z tego też powodu autorzy norm żywienia, chcąc pójść nam – zwykłym zjadaczom chleba na rękę, zaprojektowali zalecenia w taki sposób, by ułatwić pokrywanie zapotrzebowania na żelazo i uwzględnili jego niskie wchłanianie.

Kiedy wiemy już co nieco na temat objawów, diagnostyki i potencjalnych przyczynach niedoboru, pora przejść do samej diety – gdyż w tym temacie, z racji swojej profesji, do powiedzenia mam najwięcej. Chciałbym uświadomić Cię, drogi czytelniku/droga czytelniczko, że wbrew powszechnej opinii, nie jesteś tym co jesz, a bardziej tym, co wchłaniasz, a piszę o tym dlatego, że wchłanianie żelaza z przeciętnej diety wynosi ~10%, przy czym potrafi 2-3 krotnie wzrosnąć w przypadku niedoboru.

Żelazo, które dostarczamy z pożywieniem, występuje w dwóch głównych formach

• Hemowe (w produktach pochodzenia zwierzęcego) wchłania się w 15-35% – czyli stosunkowo dobrze i jest mało wrażliwe na inne składniki diety. Najlepsze jego źródła to: podroby (wątróbka wieprzowa), wołowina (polędwica, ligawa) czy żółtko jaja.
• Niehemowe (głównie w produktach roślinnych) wchłania się już słabiej, ponieważ jedynie w 1-5% – jednak warto zaznaczyć, że możliwe jest zarówno zwiększanie, jak i zmniejszanie jego biodostępności (więcej na ten temat piszę w dalszej części artykułu). Źródła: natka pietruszki, pestki dyni, soczewica czerwona, sezam/tahini, kasza jaglana, komosa ryżowa, tofu oraz pistacje.

Źelazo niehemowe występuje głównie w formie trójwartościowej Fe3+ i celem transportu przez transporter DMT1, wymaga redukcji do Fe2+. Tą przemianę umożliwiają kwas żołądkowy oraz obecność witaminy C (to jeden z powodów, dlaczego osoby po resekcji żołądka lub przyjmujące przewlekle leki z grupy IPP często borykają się z anemią). Niestety, żelazo konkuruje o transporter DMT1 z innymi minerałami, takimi jak wapń czy cynk. Jeśli w posiłku jest ich za dużo, wchłanianie żelaza zostaje ograniczone.

Które składniki blokują, a które wspierają wchłanianie żelaza?

Hepcydyna: Hepcydyna to hormon peptydowy produkowany przez wątrobę, który w pewnym sensie „zamyka drzwi” dla żelaza, zmniejszając jego wchłanianie jelitowe. Wiąże się ona z ferroportyną (eksporterem żelaza z przestrzeni wewnątrzkomórkowej do krwiobiegu), powodując jej degradację, a poprzez to, blokując wchłanianie żelaza. Jej poziom rośnie wraz z biegiem dnia (rytm dobowy) oraz w przypadku obecności stanu zapalnego – zarówno podczas choroby(np. przewlekły stan zapalny o niskim stopniu nasilenia – charakterystyczny dla choroby otyłościowej), jak również będącego skutkiem wzmożonego wysiłku fizycznego(intensywny trening indukuje wzrost stężenia IL-6). Z tego względu dość powszechną praktyką terapii farmakologicznej anemii z niedoboru żelaza jest przyjmowanie żelaza rano, na czczo – kiedy stężenie hepcydyny jest najniższe oraz ukierunkowana na to samo suplementacja laktoferyny, wykazującej działanie przeciwzapalne i wspierające zaopatrzenie organizmu w żelazo.

Polifenole (kawa i herbata) – tu trzeba się na moment zatrzymać. Słyszeliście, że kawa zmniejsza wchłanianie żelaza? To prawda, jednak wbrew pozorom, to nie kofeina z kawy ogranicza jego biodostępność, a za wspomniany efekt odpowiadają polifenole – zawarte w niej substancje bioaktywne, a rola samej kofeiny jest marginalna lub żadna. Podobnie w sumie jak z refluksem i zgagą – nasila je zarówno kawa klasyczna jak i bezkofeinowa, jest to jednak temat na inny wpis. Kawa ogranicza wchlanianie żelaza, ponieważ w pewnym sensie wiąże się ono z wspomnianymi polifenolami (np. kwasem chlorogenowym lub innymi, powstającymi podczas palenia ziaren) w jelitach tworząc nierozpuszczalne kompleksy (żelazo znajduje się w świetle jelita, ale zamiast zostać wchłonięte, jest wydalane wraz z kałem). Jak wspomniałem wyżej, kawa bezkofeinowa  wykazuje niemal identyczny potencjał co do hamowania wchłaniania żelaza jak klasyczna ponieważ problemem są polifenole, a nie kofeina, dlatego nie powinno dziwić, że herbata (czarna, ziołowa itp.) może zaburzać jego wchłanianie jeszcze mocniej niż kawa ze względu na obecność tanin, które z żelazem tworzą o wiele trwalsze kompleksy. W jednym z badań wykazano, że standardowa filiżanka kawy z ekspresu może obniżyć wchłanianie żelaza z posiłku o około 39%, a herbata nawet o ok. 64%. Kawa mocniejsza, typu podwójne espresso lub rozpuszczalna z dwóch łyżeczek zmniejszała absorpcję żelaza z poziomu 0,97% do zaledwie 0,53%. Żelazo z większości suplementów/leków również jest wrażliwe. Według badań nawet biodostępność diglicynianu żelaza, czyli formy która teoretycznie powinna być wchłaniana w stanie nienaruszonym, po podaniu razem z espresso lub herbatą została zmniejszona aż o 50%, a żelazo w formie bursztynianu białkowego, czyli zazwyczaj lepiej tolerowanej niestety również jest podatne na interakcje – podanie go z kawą zmniejszalo wchłanianie aż o 54% w porównaniu z popijaniem wodą. Powodem może być fakt, iż jony żelaza uwalniane są w dwunastnicy i to właśnie tam pozostają narażone na wiązanie z polifenolami z kawy. Analogiczna sytuacja dotyczy żelaza hemowego – według niektórych badań (zarówno in vitro, jak i in vivo), kawa również może zaburzać jego wchłanianie (w nieco mniejszym stopniu niż ma to miejsce łącząc ją z żelazem niehemowym). Z tego względu zarówno mała czarna jak i herbata wypijane do posiłku mięsnego (np. jajecznicy czy steka) wciąż istotnie zmniejszają jego biodostępność i słusznie jest zachować nawet kilkugodzinny odstęp.

Wapń (nabiał i wody wysokozmineralizowane): Wapń, mimo iż w diecie jest składnikiem pożądanym, to obecny w sporej ilości w posiłku bogatym w żelazo, może ograniczać jego wchłanianie – mowa tu zarówno o żelazie hemowym, jak i niehemowym. Spożycie 300-600mg wapnia (np. szklanka mleka, czy duży jogurt) w jednym posiłku może obniżyć wchłanianie żelaza aż o 50-60%, z uwagi na to, zaleca się separację czasową produktów wysokowapniowych od posiłków bogatych w żelazo.

Szczawiany (szczaw, szpinak) i fityniany (pełnoziarniste produkty zbożowe, orzechy i strączki): ich hemujący wpływ na wchłanianie żelaza można ograniczać poprzez dodatek witaminy C oraz stosowanie technik takich jak moczenie, kiełkowanie, czy gotowanie.

Inne jony dwuwartościowe (np. cynk czy wapń): zawarte m.in w suplementach mogą ograniczać wchłanianie żelaza z uwagi na konkurencyjność o receptory.

Witamina C (warzywa, owoce, soki, suplementy): Zwiększa przyswajanie żelaza niehemowego poprzez redukcję Fe3+ do Fe2+. Co ciekawe – przy niskim dodatku polifenoli, witamina C jest w stanie znieść ich ograniczające działanie na wchłanianie żelaza, jednak standardowa kawa czy herbata to wciąż zbyt dużo i wówczas, siła wiązania polifenoli przy dużym stężeniu przewyższa redukcyjny potencjał witaminy C.

Meat Factor (produkty mięsne): współobecność produktów odzwierzęcych w posiłku zawierajacym roślinne źródła żelaza, może zwiększyć wchłanianie żelaza niehemowego (czyli normalnie jesz sobie tofucznicę, i zagryzasz kanapką z szynką i już żelazo się lepiej wchłania, dorzucić do tego pomidora i paprykę to już w ogóle będzie bomba).

Lactobacillus plantarum 299v: Istnieją badania wskazujące, iż ten konkretny szczep przyjmowany w dawce 10¹⁰ CFU przez minimum 4 tygodnie z 20mg żelaza może poprawić jego wchłanianie i skutkować bardziej znaczącą i szybszą poprawą gospodarki żelazem (w tym zwiększeniem poziomu ferrytyny) niż stosowanie samego żelaza. Według innych publikacji, suplementacja może także zmniejszać częstość występowania dolegliwości z przewodu pokarmowego (głównie ból brzucha i wzdęcia). W tym miejscu muszę jednak zaznaczyć, że istotna część wspomnianych badań była finansowana przez producenta.

Ile żelaza potrzeba, by podnieść poziom ferrytyny o 1ng/ml?

Aby podnieść stężenie ferrytyny o 1 ng/mL, organizm musi realnie zgromadzić w zapasach tkankowych (głównie w wątrobie i makrofagach) ok. 8-10mg czystego żelaza. Z prostych obliczeń wynika, że jeżeli chcesz podnieść ferrytynę np. o 30ng/ml, Twój organizm musi odłożyć w zapasy ok. 240-300mg. Powiesz – łatwa sprawa, mam w leku 80mg, więc kilka dni i po robocie!

No niestety, ale jest jednak pewien haczyk: ilość żelaza, które połykasz nie równa się ilości, którą rzeczywiście wchłaniasz (szacunkowy poziom jego wchłaniania wynosi 10-20%) i nie wszystko magazynowane jest w ferrytynie.

Do rzeczy: zakładając, że jeżeli wraz z dietą pokrywasz zapotrzebowanie w 100%, a całość nadprogramowego wchłoniętego żelaza pójdzie w zapasy – czyli ferrytynę, to żeby przyswoić i odłożyć 8-10mg (co pozwoli na podniesienie ferrytyny o 1ng/ml), musisz dostarczyć aż 40-100mg żelaza.

To dość dużo, więc zrozumiałe, że wyjście z tego stanu wymaga czasu, prawda? Dlatego jawne niedobory leczy się lekami, a dietą można jedynie zapobiegać ich wystąpieniu.

Co ciekawe: zapotrzebowanie na żelazo wśród osób intensywnie trenujących wytrzymałościowo może być wyższe o nawet 30-70% w porównaniu do populacji nieaktywnej, z uwagi na hemolizę wysiłkową (charakterystyczna dla biegaczy długodystansowych, pływaków czy wioślarzy), straty wraz z potem(zależne od warunków otoczenia, czasu trwania oraz intensywności wysiłku) oraz krwawienia z przewodu pokarmowego (spowodowane zmianą dystrybucji krwi indukowaną wysiłkiem, mikrouszkodzeniami, wzrostem przepuszczalności jelitowej, utajonymi krwawieniami).

Na koniec kilka cennych rad ode mnie, dla wszystkich, którzy chcą zwiększyć wchłanianie żelaza i wyjść lub nie dopuścić do jego niedoboru

• Łącz w posiłkach produkty bogate w żelazo z tymi, bogatymi w witaminę C (papryka, pomidor, natka pietruszki, pomarańcza, truskawki, czarna porzeczka, kiwi, a nawet wypita do posiłku szklanka soku np. właśnie pomarańczowego),
• Unikaj popijania posiłków naparami kawy/herbaty/matchy/ziołowymi/yerby, kakao, winem, mlekiem czy nawet fortyfikowanym w wapń napojem roślinnym – wypijaj kawę/herbatę czy inny bogaty w polifenole napar minimum godzinę przed posiłkiem lub kilka godzin po posiłku – zależnie od jego składu i objętości,
• Rośliny strączkowe mocz przed spożyciem, 
• Posiłki wzbogacaj w żelazo za pomocą dodatków, takich jak: pestki dyni, pistacje, migdały czy suszone zioła typu: pietruszka, bazylia, oregano, rozmaryn czy tymianek,
• Rozważ włączenie suplementacji laktoferyną,
• Nie włączaj suplementów żelaza na ślepo – nadmiar może być tak samo groźny jak niedobór,
• W sytuacji nawracającego niedoboru zaleca się poozszerzyć diagnostykę.

Potrzebujesz pomocy w walce z niedoborem żelaza? W ramach współpracy indywidualnej dopasuję dietę i suplementację do Twojego celu, stanu zdrowia i przede wszystkim – możliwości.

A jeśli chcesz najpierw lepiej mnie poznać i dowiedzieć się o żywieniu– zapraszam na mój instagram tomaszbrach.diet.

Bibliografia:

Piskin, Elif et al. “Iron Absorption: Factors, Limitations, and Improvement Methods.” ACS omega vol. 7,24 20441-20456. 10 Jun. 2022, doi:10.1021/acsomega.2c01833

Šmid, Anja Neža et al. “Effects of Oral Iron Supplementation on Blood Iron Status in Athletes: A Systematic Review, Meta-Analysis and Meta-Regression of Randomized Controlled Trials.” Sports medicine (Auckland, N.Z.) vol. 54,5 (2024): 1231-1247. doi:10.1007/s40279-024-01992-8

Pengelly, Michael et al. “Iron deficiency, supplementation, and sports performance in female athletes: A systematic review.” Journal of sport and health science vol. 14 (2025): 101009. doi:10.1016/j.jshs.2024.101009

Saran, Tomasz et al. “Sweat iron concentration during 4-week exercise training.” Annals of agricultural and environmental medicine : AAEM vol. 25,3 (2018): 500-503. doi:10.26444/aaem/78787

Pasricha, Sant-Rayn et al. “Iron deficiency.” Lancet (London, England) vol. 397,10270 (2021): 233-248. doi:10.1016/S0140-6736(20)32594-0

Walters, G O et al. “Serum ferritin concentration and iron stores in normal subjects.” Journal of clinical pathology vol. 26,10 (1973): 770-2. doi:10.1136/jcp.26.10.770

Attwell, Caitlin et al. “Timing is everything, but does it really matter? Impact of 8-weeks morning versus evening iron supplementation in ballet and contemporary dancers.” European journal of sport science vol. 23,12 (2023): 2275-2282. doi:10.1080/17461391.2023.2224285

Dhanvijay, Anupkumar D et al. “Efficacy of daily versus alternate day oral iron supplementation for management of anaemia among general population: a systematic review and meta-analysis.” BMC pharmacology & toxicology vol. 26,1 152. 21 Aug. 2025, doi:10.1186/s40360-025-00984-2

Migone De Amicis, Margherita et al. “Acquired Refractory Iron Deficiency Anemia.” Mediterranean journal of hematology and infectious diseases vol. 13,1 e2021028. 1 May. 2021, doi:10.4084/MJHID.2021.028

Efficacy of daily versus alternate day oral iron supplementation for management of anaemia among general population: a systematic review and meta-analysis – PMC – NIH, otwierano: stycznia 7, 2026, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12372323/

Consalez, Fabio et al. “The Effect of the Meat Factor in Animal-Source Foods on Micronutrient Absorption: A Scoping Review.” Advances in nutrition (Bethesda, Md.) vol. 13,6 (2022): 2305-2315. doi:10.1093/advances/nmac089

Migone De Amicis, Margherita et al. “Acquired Refractory Iron Deficiency Anemia.” Mediterranean journal of hematology and infectious diseases vol. 13,1 e2021028. 1 May. 2021, doi:10.4084/MJHID.2021.028

Al-Hraki, Leena et al. “Iron metabolism and ferroptosis: druggable targets to delay the progression of lupus nephritis.” American journal of physiology. Renal physiology vol. 330,1 (2026): F32-F45. doi:10.1152/ajprenal.00229.2025

Schubert, Mitchell L. “Gastric acid secretion.” Current opinion in gastroenterology vol. 32,6 (2016): 452-460. doi:10.1097/MOG.0000000000000308

Pu, Sugui et al. “Research progress on the relationship between Helicobacter pylori infection and iron deficiency anemia.” Frontiers in microbiology vol. 16 1552630. 25 Mar. 2025, doi:10.3389/fmicb.2025.1552630

Akpan, Imo J et al. “Iron deficiency anemia in patients with heavy menstrual bleeding: The patients’ perspective from diagnosis to treatment.” Women’s health (London, England) vol. 21 (2025): 17455057251321221. doi:10.1177/17455057251321221

Özbilen, Muhammet, and Yasemin Kaya. “Beyond anemia: a comprehensive analysis of iron deficiency symptoms in women and their correlation with biomarkers.” BMC women’s health vol. 25,1 376. 28 Jul. 2025, doi:10.1186/s12905-025-03906-w

Ali, Mohammad Daud. “Proton Pump Inhibitors’ Use and Risk of Iron Deficiency Anaemia: A Systematic Review and Meta-analysis.” Current reviews in clinical and experimental pharmacology vol. 18,2 (2023): 158-166. doi:10.2174/2772432817666220307121220

Srai, S K S et al. “Iron transport across cell membranes: molecular understanding of duodenal and placental iron uptake.” Best practice & research. Clinical haematology vol. 15,2 (2002): 243-59. doi:10.1016/s1521-6926(02)90003-4

Lönnerdal, Bo. “Calcium and iron absorption–mechanisms and public health relevance.” International journal for vitamin and nutrition research. Internationale Zeitschrift fur Vitamin- und Ernahrungsforschung. Journal international de vitaminologie et de nutrition vol. 80,4-5 (2010): 293-9. doi:10.1024/0300-9831/a000036

Hoppe, Michael et al. “Probiotic strain Lactobacillus plantarum 299v increases iron absorption from an iron-supplemented fruit drink: a double-isotope cross-over single-blind study in women of reproductive age.” The British journal of nutrition vol. 114,8 (2015): 1195-202. doi:10.1017/S000711451500241X

Axling, Ulrika et al. “The Effect of Lactobacillus plantarum 299v on Iron Status and Physical Performance in Female Iron-Deficient Athletes: A Randomized Controlled Trial.” Nutrients vol. 12,5 1279. 30 Apr. 2020, doi:10.3390/nu12051279

Koker, Gokhan et al. “Improved gastrointestinal tolerance and iron status via probiotic use in iron deficiency anaemia patients initiating oral iron replacement: a randomised controlled trial.” The British journal of nutrition vol. 132,10 (2024): 1308-1316. doi:10.1017/S0007114524002757

DellaValle, Diane M, and Jere D Haas. “Impact of iron depletion without anemia on performance in trained endurance athletes at the beginning of a training season: a study of female collegiate rowers.” International journal of sport nutrition and exercise metabolism vol. 21,6 (2011): 501-6. doi:10.1123/ijsnem.21.6.501

Apte, Aditi et al. “Effect of probiotic and prebiotics supplementation on hemoglobin levels and iron absorption among women of reproductive age and children: a systematic review and meta-analysis.” BMC nutrition vol. 11,1 31. 7 Feb. 2025, doi:10.1186/s40795-025-01015-3

Sandberg, Ann-Sofie et al. “Iron Supplements Containing Lactobacillus plantarum 299v Increase Ferric Iron and Up-regulate the Ferric Reductase DCYTB in Human Caco-2/HT29 MTX Co-Cultures.” Nutrients vol. 10,12 1949. 8 Dec. 2018, doi:10.3390/nu10121949

Sieroszewski P., Bomba-Opoń D., Cnota W. i wsp. „Guidelines of the Polish Society of Gynecologists and Obstetricians on the diagnosis and treatment of iron deficiency and iron deficiency with anemia”, Ginekol Pol 2022; doi: 10.5603/GP.a2022.0153.

Dong, Ke et al. “Stress-Induced Dysregulation of Brain Iron Metabolism and Its Links to Neurological Disorders.” Biology vol. 14,11 1575. 11 Nov. 2025, doi:10.3390/biology14111575

Zhao, Caifang, and Wei He. “Efficacy of oral vs. intravenous iron for the treatment of iron deficiency anemia in different conditions: A systematic review and meta-analysis.” Biomedical reports vol. 24,1 11. 11 Nov. 2025, doi:10.3892/br.2025.2084

Alharbi, Basim S et al. “Comparing the Efficacy of Intravenous Versus Oral Iron Supplementation for Anemic Patients With Inflammatory Bowel Disease: A Meta-Analysis.” Cureus vol. 17,11 e97917. 27 Nov. 2025, doi:10.7759/cureus.97917

Dargenio, Vanessa Nadia et al. “Celiac Disease as a Model of Intestinal Malnutrition: Mechanisms and Nutritional Management.” Nutrients vol. 17,23 3741. 28 Nov. 2025, doi:10.3390/nu17233741

Ammerdorffer, Anne et al. “The prevalence and burden of heavy menstrual bleeding, and market access barriers of medical interventions with a focus on low- and middle-income countries: a scoping review.” BMC women’s health vol. 26,1 9. 29 Nov. 2025, doi:10.1186/s12905-025-04157-5